Ngẫm thêm về Chí Phèo

Khi tiếp cận truyện “Chí Phèo” của Nam Cao, lâu nay trong nhà trường thường chỉ tập trung vào giá trị nhân đạo của truyện ngắn này,với bi kịch bị tước đoạt nhân tính lẫn nhân hình, bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người. Đứng từ quan điểm đấu tranh giai cấp, xem xét tính điển hình hóa của nhân vật trong bối cảnh xã hội Việt Nam thời thực dân nửa phong kiến, để rồi cuối cùng kết luận nghiêng về phê phán tố cáo xã hội – lên án bà cô Thị Nở, đại diện cho thành kiến xã hội và tố cáo Bá Kiến – đại diện tầng lớp cường hào ác bá ở nông thôn trước cách mạng, bênh vực cho người nông dân bị bần cùng hóa và lưu manh hóa, cổ vũ khuyến khích tinh thần tức nước vỡ bờ và khát khao hướng thiện của con người… Cách tiếp cận ấy mới chỉ là một phía, chưa toàn diện bức thông điệp mà Nam Cao muốn gửi gắm.
Thực tế, tác phẩm của Nam Cao có một cách tiếp cận khác, phong phú hơn, đa dạng hơn, không chỉ dừng lại ở tiếp cận nhân vật loại hình mà nhân dân đã nhận ra giá trị vượt thời gian, không gò trong khuôn hình xã hội nhất định. Người ta nói đến “tính cách Chí Phèo” ở những kẻ lưu manh chuyên phá làng phá xóm, phá hoại sự yên bình của cộng đồng, quấy rối cuộc sống những người lương thiện. Người ta cũng có những câu truyền miệng dân gian, nâng nhân vật của Nam Cao lên một tiêu chí đánh giá đẹp – xấu, như: “Trông xa thì tưởng Thúy Kiều – Lại gần thì hóa người yêu Chí Phèo”. Cách tiếp cận ngoài định hướng đem lại nhiều khám phá nhưng dường như chưa được nói đến nhiều trong nhà trường. Và như vậy, trong nhà trường, tác phẩm đã bị hạ thấp một phần giá trị nhân sinh, tầm nhân loại…
Cách tiếp cận này đã dẫn đến sự ra đời của những tác phẩm phái sinh từ Chí Phèo của Nam Cao, chẳng hạn như bài thơ độc đáo “Nỗi niềm Thị Nở” của nhà thơ Quang Huy:
Người ta cứ bảo dở hơi
Chấp chi miệng thế lắm lời thị phi
Dở hơi nào dở hơi gì
Váy em xắn lệch nhiều khi cũng tình
Làng này khối kẻ sợ anh
Rượu be với chiếc mảnh sành cầm tay
Sợ anh chửi đổng suốt ngày
Chỉ mình em biết anh say rất hiền
Anh không nhà cửa bạc tiền
Không ưa luồn cúi không yên phận nghèo
Cái tên mơ mộng Chí Phèo
Làm em đứt ruột mấy chiều bờ ao
Quần anh ống thấp ống cao
Làm em hồn vía nao nao đêm ngày
Khen cho con Tạo khéo tay
Nồi này thì úp vung này chứ sao
Đêm nay trời ở rất cao
Sương thì đẫm quá trăng sao lại nhoà
Người ta mặc kệ người ta
Chỉ em rất thật đàn bà với anh
Thôi rồi đắt lắm tiết trinh
Hồn em nhập bát cháo hành nghìn năm
Thực ra, cách tiếp cận của Quang Huy vẫn rất gần gũi, khi phát hiện vẻ đẹp của nhân vật Thị Nở, sản phẩm của lòng nhân đạo Nam Cao, khi tạo ra người đàn bà “dở hơi” sánh với ông chỉ có một nghề “đập đầu, rạch mặt ăn vạ”. Quang Huy nhìn thấy cuộc gặp gỡ của “con vật ghê tởm nhất” và “con quỷ dữ của làng Vũ Đại” đích thực là cuộc gặp của hai con người, có phần thi vị hóa Thị Nở và gán cho nhân vật này những suy nghĩ cảm xúc vượt ra khỏi mẫu hình mà Nam Cao dựng nên. Còn nhà thơ Lê Minh Quốc lại tìm thấy trong “Chí Phèo” một tri âm tri kỉ của văn nhân thi sĩ, trong bài thơ “Thư gửi Chí Phèo”:
Đêm nay uống rượu với vầng trăng
Ta chợt nhớ trái tim mình đơn độc
Như vó ngựa bốn mùa reo lốc cốc
Ôi ta đau khi nhớ gã Chí Phèo
Thị Nở đâu rồi để chăn chiếu mốc meo
Gió lùa vào căn phòng ta nghiệt ngã
Đốt bản thảo thơ sưởi lòng đêm lạnh giá
Ngọn lửa này có nấu chín nồi cơm?
Chí Phèo ơi, ta muôn thuở biết ơn
Cái đói của anh – thời quay quắt đói
Cái ngang tàng dám cầm dao rạch mặt
Của chính anh – khi đi giữa chợ đời
Uống rượu say không gọi: Thế nhân ơi
Ta khật khưỡng chỉ gọi: – Ơi Thị Nở
Bát cháo hành suốt đời ta mắc nợ
Còn bập bềnh trôi nổi giữa vần thơ…
Ơi gã Chí Phèo của cổ-tích-hôm-qua
Ngang ngược nói, cười, chửi trời, chửi đất
Cái đói eo sèo, cái buồn mửa mật
Trăng cũng xanh xao lay lắt cuộc đời thừa
Rượu uống say rồi sao ta lại chưa bưa
Như Chí Phèo đòi làm người Lương Thiện?
Ta chỉ cần Công Bằng mà vần thơ đau điếng
Lời vừa buông ra là máu bật bờ môi
Rượu uống say rồi ta gọi Chí Phèo ơi
Nếu sống giữa ngày này thì anh sẽ sống
Như kẻ thất thời? Như người lỡ vận
Như gã làm thơ viết bằng máu của mình?
1988
Bài thơ viết trong bối cảnh xã hội Việt Nam đổi mới, có nhiều trăn trở trước những giá trị xã hội đảo lộn, thể hiên khao khát một lẽ Công Bằng, một cách “mượn” nhân vật để tự bạch. Nhưng cách tiếp cận này cũng vẫn nằm trong một mạch thế sự nhân sinh của văn học sau đổi mới, một cách “làm mới” nhân vật của Nam Cao bằng cách vận vào theo kiểu Nguyễn Du đồng cảm với Tiểu Thanh thuở xưa!
Người đầu tiên tiếp cận Chí Phèo của Nam Cao như một kiểu người, mẫu người sống dai dẳng vượt qua khuôn khổ xã hội cũ có lẽ là Nguyễn Minh Châu, “người mở đường tinh anh” của văn học Việt Nam hiện đại. Tác phẩm chân dung văn học “Nam Cao” của ông đã vẽ lại một Chí Phèo đi lính cho Tây, vẫn nguyên bộ dạng lưu manh, có thêm vũ khí là khẩu súng trong tay. Chính loại Chí Phèo ấy đã hạ sát Nam Cao. Nguyễn Minh Châu đã đưa ra một cảnh báo về sự tồn tại của cái xấu cái ác vẫn dai dẳng, vượt quá những mong muốn về hành trình hướng thiện mà sinh thời Nam Cao từng xây dựng nên. Điều này cũng rất chính xác với cảnh báo của Nam Cao trong phần vĩ thanh của tác phẩm: “tre già măng mọc…” trong lời dân làng Vũ Đại và biểu tượng về sự trở lại của “cái lò gạch cũ”!
Từ cách tiếp cận này của Nguyễn Minh Châu, nên chăng trong quá trình giảng dạy, chúng ta cần tập trung nhiều hơn vào quá trình tha hóa của Chí Phèo. Không chỉ phân tích theo hướng “con người là sản phẩm của xã hội” để đi đến kết luận sự tha hóa của Chí là do cơn ghen Bá Kiến – nhà tù thực dân – làng Vũ Đại với thế “quần ngư tranh thực”… một cách đơn giản. Cũng không thể đổ thừa mọt cách ngây thơ là rượu đã hủy hoại lý trí và cảm xúc của Chí. Bởi trong thực tế cuộc sống, chúng ta thấy có nhiều kẻ không uống rượu nhưng hành xử đúng là “Chí Phèo hiện đại”. Nam Cao đã phát hiện ra quy luật tha hóa nằm trong sự tự nhận thức của Chí: lần đầu đối mặt với cường quyền, Chí bị đưa vào thiên la địa võng, mê hồn trận của Bá Kiến để rồi sau đó cầm trên tay 1 đồng cơm thuốc, tự cảm nhận mình “oai hơn một bậc”; sau đó, khi được dẫn dụ đòi nợ đội Tảo và bất ngờ thành công, Chí vênh vang tự đắc “anh hùng làng này cóc thằng nào bằng ta”! Đó là tiền đề cho sự tha hóa được báo trước như một tất yếu. Chả khác nào những Chí Phèo đời nay là mấy! Chí của Nam Cao là một nhân vật đa nhân cách, hạn chế về nhận thức dẫn đến bước trượt dài, bị lợi dụng, bị sai khiến nhưng ngay cả khi lương tâm thức tỉnh, Chí vẫn bị dẫn dụ bởi động cơ trả thù kiểu lưu manh. Ý định “đâm chết cả nhà con đĩ Nở, đâm chết con khọm già nhà nó” chuyển hóa thành hành động vung dao lên hạ sát Bá Kiến và tự sát vẫn là một hành xử đúng chất Chí Phèo. Kết cục chả giải quyết được gì ngoài sự mất mát trắng tay! Tất nhiên, Chí của Nam Cao không thể có lựa chọn khác, nhưng dường như trong đời sống hiện đại, nhiều kẻ không say sưa như Chí, bằng cấp cũng tầm đại học, nhưng vẫn để cho những toan tính uất ức cá nhân làm cho lu mờ lý trí, hành xử chẳng khác Chí Phèo. Có điều, Chí Phèo tự phát theo kiểu “người nông dân nổi giận”, còn hậu duệ của Chí thì lại có học hơn, tâm địa mưu mô lại tiếp thu từ “cụ Bá Kiến”, nên gian manh khó lường! Người đọc có thể tiếc cho 5 ngày làm người của Chí Phèo – Thị Nở trong truyện Nam Cao, nhưng liệu Thị Nở không dở hơi nhảy đổng lên “trút nguyên vẹn lời bà cô vào mặt Chí Phèo” như đổ dầu vào lửa, liệu cuộc đời Chí Phèo có khác?
2015
T.H.N

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s