MẸ VÀ CON TRONG THƠ LỆ THU

(Đọc tuyển tập thơ ĐIỀM ĐẠM VIỆT NAM)

  • Trần Hà Nam

Nếu tính mốc thời gian từ năm 1964, khi nhà thơ Lệ Thu bắt đầu làm phóng viên Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam, đến nay tuyển tập thơ Điềm đạm Việt Nam của chị ra mắt cũng đã gói ghém trọn vẹn 50 năm cống hiến cho sự nghiệp cách mạng, cho dân tộc. Chị thuộc về thế hệ của các nhà thơ trẻ trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, cùng thời với các tên tuổi đã được đưa vào sách giáo khoa phổ thông như Nguyễn Khoa Điềm, Thanh Thảo, Xuân Quỳnh, Phạm Tiến Duật… Sự nghiệp thơ bền bỉ suốt nửa thế kỉ ấy đáng tự hào vì không đơn giản chỉ là sáng tác mà nhà thơ đã sống trọn vẹn với tâm niệm của một người nguyện làm con tằm rút ruột nhả tơ cho đời:

Tôi xin làm một con tằm

suốt đời rút ruột, chết nằm trong tơ

Nguyện không làm chiếc gương mờ

trưng nơi trang trọng dối lừa người soi

                        (Nguyện – 1978)

Nhìn lại cả một hành trình thơ Lệ Thu, sắp xếp trong tuyển tập thành năm phần với 267 bài thơ tuyển cùng 12 chương trong Trường ca quê hương, người đọc có thể cảm nhận khá đầy đủ chân dung thi sĩ cũng như những đặc trưng thi pháp qua những bài tâm đắc nhất của một đời thơ. Tôi không có tham vọng làm lại công việc của các nhà phê bình để xác định vị trí, vai trò của chị trên thi đàn dân tộc, vì chị đã là một tên tuổi được khẳng định từ lâu. Tôi cũng không lạm bàn những điều to tát mà chỉ ghi lại những cảm nhận về một Lệ Thu – người chị văn nghệ gần gũi của chúng tôi – qua những vần thơ trong phần MẸ CON của tuyển tập này.

*  *

*

Tôi nghĩ khi Lệ Thu viết lời tựa cho tuyển tập Điềm đạm Việt Nam, so sánh “Một Việt Nam như người mẹ ngàn đời lặng lẽ yêu thương, hy sinh và dung thứ” thì không chỉ là theo suy nghĩ cảm nhận chung của nhiều nhà thơ về Đất nước – Mẹ hiền, vì chị đã là người mẹ dấn thân vào khói lửa chiến tranh, nếm trải bao hạnh phúc – đau khổ, vui buồn cuộc sống bằng nỗi lòng người mẹ, nên trong bài thơ mở đầu, được lấy làm tên tuyển tập, chị cũng đã ký thác chút riêng tư của mình, rất điềm đạm Lệ Thu:

Câu ca dao tưởng chừng mong manh

Tà áo dài bay trong trang sử

Bao cuộc chia ly, bao mùa đoàn tụ

Đôi mắt dịu dàng – đôi mắt ngời đen

                                    (Điềm đạm Việt Nam)

            Người phụ nữ dịu dàng nhưng mạnh mẽ ấy có độ từng trải để hiểu thấu những giá trị thiêng liêng cần phải được giữ gìn,cần nhân lên thành sức mạnh giúp con người vượt qua giông bão, thử thách, chấp nhận đương đầu quyết liệt mà vẫn giữ trọn niềm tin vào những điều tốt đẹp của cuộc đời. Thơ chị phản chiếu con người chị: nhuần nhị trong cái bình dị lục bát ca dao, người phụ nữ ấy dám dấn thân góp một phần bé nhỏ vào trang sử dân tộc cả thời chiến lẫn thời bình, trải nghiệm những mất còn, chia ly – đoàn tụ với rất nhiều xúc động … mà vẫn nhìn cuộc sống dịu dàng với ánh mắt thiết tha “ngời đen” – đã yêu thì khó mà ghét, luôn tin vào sự thật, lẽ phải, trắng đen phải trái dứt dạc, nhưng dễ mềm lòng với bao nỗi đời, bao tình người nhân hậu…

MẸ CON ngỡ là chủ đề riêng tư, nhưng chị không chỉ viết cho mình, cho con, cho mẹ mà có những bài thơ Lệ Thu viết về những người mẹ đi qua chiến tranh, những khoảnh khắc chia ly – đoàn tụ, những tâm hồn bao dung nhân hậu…mà ở đó thấp thoáng một biểu tượng Người Mẹ. Đó cũng là dấu ấn của thi pháp sử thi đan xen với cảm hứng thế sự nhân sinh thường gặp trong thơ chị. Nhưng trên hết và trước hết chị vẫn là người mẹ luôn sống bằng tâm thức trăn trở trong tình mẫu tử. Tôi đã nhiều lần nghe và lần nào cũng xúc động với bài thơ Viết cho con trước khi nhà thơ vào chiến trường miền Nam. Cứ mỗi lần đọc lại bài thơ ấy,tôi lại thấy chị như sống dậy nỗi thương con xé lòng mà vẫn phải dứt áo ra đi, theo tiếng gọi quê hương và lý tưởng cứu nước cao cả thời bấy giờ. Bây giờ khó có bà mẹ nào viết cho con trai nhỏ mà lại dặn dò đủ điều, nói về những điều to tát như lý tưởng, dân tộc, những mơ ước gắn với tương lai đất nước như chị. Nhưng khi đã vào chiến trường, chị lại khát một lời ru để viết thành “Lời ru một thuở” (1973) thấm thía hơn, quay quắt một nỗi nhớ:

Nhớ con…ru gió, ru mây

Ru hoa, ru trái….suối đầy, mẹ ru

„Ru“ con, lại tiếng bom thù

Đêm đêm phia ấy

Mịt mù

Đêm đêm…

Trong 40 bài thơ ở phần MẸ CON, những gì riêng tư nhất của Lệ Thu cũng hòa điệu với không khí chung của thời đại, lịch sử, với những thăng trầm nhân thế. Kí ức chiến tranh luôn đọng nỗi đau mất mát đau thương nhưng chị luôn hướng tới những điều tốt đẹp, cao cả bằng niềm tự hào. Những vần thơ viết trong chiến tranh của Lệ Thu khiến tôi lại nhớ đến hình ảnh người bạn thân yêu của chị là nhà thơ – nhà báo Dương Thị Xuân Quý trong bài thơ nổi tiếng “Bài thơ về hạnh phúc“của Bùi Minh Quốc: “Nơi ngọn bút nghe cuộc đời thôi thúc – Và em gọi đó là hạnh phúc“. Chị may mắn hơn trở về sau chiến tranh, còn Dương Thị Xuân Quý “nằm lại với đất lành Duy Xuyên“ để mãi hơn 40 năm sau Lệ Thu bồi hồi tưởng nhớ:

Xưa mình hẹn nhau lên đường

gửi lại con thơ

ông bà nuôi trên đất Bắc

đêm chiến trường nhớ con trào nước mắt…

            (Bông trang trên mộ bạn – 2012)

Sự đồng cảm của những người mẹ vì nghĩa vụ thiêng liêng với đất nước mà phải xa con, cảm nhận nhũng thiệt thòi đến lúc ấy mới được thổ lộ với bao ray rứt. Còn hầu như nỗi buồn riêng ấy đã nén trong cảm xúc yêu thương – căm thù, soi chiếu qua ánh sáng lý tưởng để biến thành niềm vui, là niềm hạnh phúc được cống hiến. Về với quê hương Bình Định thời ấy, chị có niềm an ủi của một đứa con trở về quê mẹ, chiến đấu và sẵn sàng hy sinh cho đất mẹ thân yêu. Trong nỗi đau quê hương, có cả nỗi lo lắng thắt lòng khi má của chị – một cơ sở cách mạng cũng phải trải qua những ngày tù đày tra tấn. Nhưng cũng phải đến sau ngày thống nhất đất nước, chị mới có dịp bày tỏ tấm lòng của đứa con với má trong những bài thơ Đoàn tụ, Chiều Nha Trang, Khi tóc má bạc rồi. Có một mảng lớn những bài thơ viết về Mẹ và Con của Lệ Thu được dành cho những người mẹ, những người chị quê hương anh dũng, bằng sự trân trọng cảm phục và tôn vinh, tạc nên nhũng chân dung thời đại: một người chị ”làm mẹ khi chưa từng làm vợ” để nuôi những đứa con đồng đội (Người mẹ chưa một lần sinh nở), những Mẹ Việt Nam anh hùng mòn mỏi ”ngóng đợi con về dẫu chỉ là nắm đất” (Nhắn tìm.., Với mẹ anh hùng), nhớ những người mẹ  ”trong lửa đạn chiến tranh” đã ”đón tôi bằng tấm lòng của biển” (Trở về Phù Mỹ). Đan xen những cảm xúc riêng – chung luôn là sự hòa trộn của hai dòng cảm hứng sử thi và tiếng nói trữ tình tâm tình khó tách bạch.

* *

*

Viết về Mẹ và Con, Lệ Thu chọn khá nhiều bài viết sau ”đổi mới”, dường như cũng theo một quy luật vận động của thi ca nghiêng dần về cảm hứng thế sự nhân sinh. Thực ra, bằng trực giác của một người mẹ, bằng khao khát muốn bù đắp thiệt thòi cho con sau những năm tháng cách xa, chị cũng viết nhiều bài dặn dò riêng con với những lo toan thường trực trước cuộc sống biến đổi chóng mặt:

Má vẫn thầm ước mong

những người bạn tốt đừng qua đời

và kẻ xấu bớt sinh ra

để đường con đi dẫu chưa nhiều hoa

cũng đừng nhiều gai gốc

Má muốn dìu bước con qua nẻo ngoặt

muốn chắn mũi tên thù bắn lén phía sau lưng

muốn chân con đừng bước ngập ngừng…

                        (Năm mười tám tuổi của con – 1984)

Nghĩa là ngay từ thời điểm ấy, nhà thơ đã có cái nhìn bớt màu sắc lý tưởng hóa để đối diện với hiện thực khó phân định thật giả, sáng tối. Nên dễ hiểu vì sao Lệ Thu hay nghĩ về quan hệ đạo lý, hay khái quát lên giá trị của cái đẹp, cái thật…như một định hướng cho con vào đời thì chị đề cao sức mạnh tinh thần, vẻ đẹp tâm hồn Người Mẹ. Càng về sau, giọng thơ càng nhiều chiêm nghiệm lẽ đời hơn:

Cho con bếp lửa bình an

Mẹ xin làm một hòn than bé dần

Cho con giọt nước trong ngần

Lọc qua đời mẹ cát lầm gian truân

Cho con búp nụ mùa xuân

Mẹ là rễ dưới mấy tầng đất nâu

Đường đời vực thẳm sông sâu

Cho con nhân nghĩa – nhịp cầu mai sau!

                                    (Cho con)

Bên cạnh những niềm riêng là những nỗi đời và cả cái nhìn day dứt về chiến tranh ở góc bi kịch của nhũng người mẹ. Bên cạnh lòng tri ân những hy sinh cao cả, chị nhận ra nỗi đau tột cùng của người mẹ phát bệnh tâm thần vì tự tay: “giết tiếng khóc con” để cứu những dân lành – nhưng hồn mẹ cũng theo con… “bấy chừ đã chết”(Chuyện kể dưới chân Hòn Kẽm Đá Dừng) hay có khi chị “thác lời người mẹ có con nhiễm chất độc da cam” để cùng đau quặn trước bi kịch nạn nhân đi-ô-xin kẻ thù gieo rắc xuống mỗi gia đình (Mầm xanh của mẹ ở đâu). Cũng bằng tình cảm của một người mẹ, chị trải lòng cùng quê hương miền Trung bão lũ triền miên, mượn nỗi niềm của một Mẹ già trong lũ để gửi gắm điều lo lắng về sự vô cảm cứ lớn dần trong hiện tại:

Khi con về đã hết lụt, hết mưa

trời đất bình yên như chưa hề oan nghiệt

Khi trở về từ xứ người xa xôi

xin con đừng trách

Mẹ đã không ngăn được tất cả những gì

nhằm vào trái tim con…

                                    (Mẹ già trong lũ – 2013)

Tuy nhiều trăn trở, nhiều lo toan, ngẫm nghĩ về đổi thay thế sự, lắm khi mang theo cái cả nghĩ của người chạm ngưỡng “cổ lai hy”, thế nhưng đọc những bài thơ Lệ Thu khi bước vào thế kỷ XXI, vẫn nguyên vẹn ánh nhìn tin yêu cuộc sống với “đôi mắt dịu dàng – đôi mắt ngời đen” thuở thanh xuân đầy khát khao cống hiến có ích cho đời. Chị cảm nhận được niềm hạnh phúc của người mẹ được chăm chút, đền bù cho con những ngày vắng mẹ, nhưng hạnh phúc lớn hơn là con cái phương trưởng nên người, biết tự lập vững vàng trong cuộc sống. Trong thơ Lệ Thu, đã thấp thoáng những suy nghiệm lẽ đời tử sinh, nhưng giọng thơ nhắn gửi cho con, dặn dò cặn kẽ đạo lý làm người đầy trìu mến thương yêu dường như là món quà quý nhất làm hành trang cho con và cả cho cháu, nên không mang theo ám ảnh hư vô. Trong rất nhiều những câu thơ bài thơ mang đậm nỗi niềm riêng tư ấy, tôi muốn chọn những vần thơ này để hình dung trọn vẹn chân dung của nhà thơ – người mẹ Lệ Thu:

Bồi hồi đóa Dạ Lan Hương

Ngát thơm thức trọn đêm trường trắng hoa

Thẳm sâu ơi mỗi chiều tà

Yên lòng bởi biết mai là bình minh

                                    (Hoàng hôn – 2002)

Những vần thơ về tình cảm gia đình: mẹ con, bà cháu của Lệ Thu hòa quyện với bao cảm xúc riêng chung về quê hương, đất nước, nhân thế, bạn bè – đồng đội vẫn dịu dàng như đóa Dạ Lan Hương góp cho đời vẻ đẹp lặng thầm kín đáo. Làn hương ấy chắc chắn còn đọng rất lâu trong nhiều thế hệ độc giả yêu mến nhà thơ!

                                                            Quy Nhơn, tháng 9 năm 2014

                                                                        T.H.N

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s